کلاچ چیست؟
کلاچ یکی از اجزای مهم سیستم انتقال قدرت خودرو است که بین موتور و گیربکس قرار می‌گیرد. وظیفه اصلی کلاچ این است که در زمان لازم، ارتباط بین موتور و گیربکس را برقرار یا قطع کند تا خودرو بتواند به‌راحتی شروع به حرکت کند، دنده عوض کند و متوقف شود؛ بدون اینکه لازم باشد موتور خاموش شود.
اگر دقت کرده باشید، وقتی پدال کلاچ را فشار می‌دهید، می‌توانید دنده را عوض کنید یا خودرو را متوقف نگه دارید، در حالی که موتور همچنان روشن است. این امکان به دلیل عملکرد سیستم کلاچ فراهم می‌شود.
کلاچ چگونه کار می‌کند؟
موتور خودرو زمانی که روشن است، دائماً در حال چرخش است. از طرف دیگر، چرخ‌های خودرو برای حرکت به نیرویی نیاز دارند که از مسیر گیربکس و سایر اجزای انتقال قدرت به آن‌ها منتقل می‌شود. کلاچ بین موتور و گیربکس قرار دارد و امکان کنترل انتقال این نیرو را فراهم می‌کند.
وقتی پدال کلاچ را رها کرده‌اید، اجزای کلاچ به یکدیگر متصل هستند و نیروی چرخشی موتور می‌تواند به گیربکس منتقل شود. اما وقتی پدال کلاچ را فشار می‌دهید، ارتباط موتور و گیربکس برای مدتی قطع می‌شود و در نتیجه می‌توان دنده را تغییر داد یا خودرو را بدون انتقال نیروی موتور به چرخ‌ها متوقف کرد.
به زبان ساده:
موتور → کلاچ → گیربکس → دیفرانسیل → چرخ‌ها
کلاچ در واقع کنترل می‌کند که نیروی موتور چه زمانی به گیربکس منتقل شود.
چرا خودرو به کلاچ نیاز دارد؟
اگر موتور و گیربکس همیشه به‌صورت مستقیم و بدون امکان قطع ارتباط به یکدیگر متصل بودند، شروع حرکت خودرو و تعویض دنده بسیار دشوار می‌شد.
برای مثال، وقتی خودرو متوقف است اما موتور روشن مانده، موتور همچنان در حال چرخش است. با فشردن کلاچ می‌توان ارتباط موتور و گیربکس را قطع کرد و سپس دنده مناسب را انتخاب کرد. هنگام شروع حرکت نیز با رها کردن تدریجی پدال کلاچ، ارتباط دوباره برقرار می‌شود و نیرو به شکل کنترل‌شده به گیربکس منتقل می‌شود.
کلاچ هنگام تعویض دنده چه کاری انجام می‌دهد؟
برای تعویض دنده در گیربکس‌های دستی، لازم است ارتباط بین موتور و گیربکس برای مدت کوتاهی قطع شود. راننده با فشردن پدال کلاچ این کار را انجام می‌دهد.
پس از انتخاب دنده مناسب، با رها کردن پدال، کلاچ دوباره درگیر می‌شود و نیروی موتور به گیربکس منتقل می‌شود. این فرآیند به راننده اجازه می‌دهد دنده‌ها را بدون انتقال مستقیم نیروی موتور هنگام تعویض، تغییر دهد.
البته گیربکس‌های مختلف روش‌های متفاوتی برای تعویض دنده دارند و خودروهای مجهز به گیربکس اتوماتیک معمولاً از سیستم کلاچ متفاوتی نسبت به خودروهای دنده‌ای استفاده می‌کنند.
اجزای اصلی کلاچ چیست؟
در یک سیستم کلاچ معمولی خودروهای دنده‌ای، چند قطعه اصلی در کنار یکدیگر کار می‌کنند. مهم‌ترین آن‌ها شامل دیسک کلاچ، صفحه کلاچ و بلبرینگ کلاچ هستند.
دیسک کلاچ
دیسک کلاچ قطعه‌ای است که بین فلایویل و صفحه کلاچ قرار می‌گیرد و وظیفه انتقال نیروی چرخشی موتور به گیربکس را بر عهده دارد. روی دیسک، سطوح اصطکاکی وجود دارد که در هنگام درگیر شدن کلاچ با فلایویل و صفحه تماس پیدا می‌کنند.
صفحه کلاچ
صفحه کلاچ با ایجاد فشار روی دیسک باعث درگیر شدن آن با فلایویل می‌شود. وقتی کلاچ درگیر است، این فشار باعث می‌شود نیروی موتور به دیسک و سپس به محور ورودی گیربکس منتقل شود.
بلبرینگ کلاچ
بلبرینگ کلاچ یا رهاساز کلاچ هنگام فشردن پدال، به مکانیزم کلاچ نیرو وارد می‌کند تا ارتباط بین موتور و گیربکس قطع شود.
فلایویل چه ارتباطی با کلاچ دارد؟
فلایویل یا چرخ طیار به میل‌لنگ موتور متصل است و همراه آن می‌چرخد. دیسک کلاچ در مقابل فلایویل قرار می‌گیرد و در زمان درگیر بودن کلاچ، نیروی چرخشی موتور از طریق این مجموعه به گیربکس منتقل می‌شود.
به همین دلیل هنگام بررسی یا تعمیر سیستم کلاچ، وضعیت سطح فلایویل نیز اهمیت دارد و در صورت وجود آسیب یا مشکل، باید بررسی شود.
وقتی کلاچ تمام می‌شود چه اتفاقی می‌افتد؟
دیسک کلاچ دارای سطح اصطکاکی است و این بخش به مرور زمان در اثر استفاده فرسوده می‌شود. اگر این سطح بیش از حد ساییده شود، کلاچ ممکن است نتواند نیروی موتور را به‌خوبی به گیربکس منتقل کند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های این وضعیت لغزش کلاچ است. در این حالت ممکن است دور موتور افزایش پیدا کند، اما سرعت خودرو متناسب با افزایش دور موتور بالا نرود؛ به‌خصوص هنگام شتاب‌گیری یا حرکت در سربالایی.
علائم خرابی کلاچ چیست؟
خرابی یا فرسودگی کلاچ می‌تواند با علائم مختلفی همراه باشد. لغزش کلاچ، سخت شدن تعویض دنده، لرزش هنگام شروع حرکت، ایجاد صدا هنگام فشردن پدال یا تغییر غیرعادی در عملکرد پدال از جمله مواردی هستند که می‌توانند نیاز به بررسی سیستم کلاچ را نشان دهند.
البته این علائم همیشه به معنی خراب بودن خود دیسک و صفحه نیستند و ممکن است قطعات دیگری مانند سیستم هیدرولیک کلاچ، بلبرینگ یا اجزای مرتبط دچار مشکل شده باشند. بنابراین تشخیص دقیق نیاز به بررسی فنی دارد.
چرا کلاچ هنگام شروع حرکت لرزش دارد؟
گاهی هنگام رها کردن پدال کلاچ و شروع حرکت، خودرو دچار لرزش یا اصطلاحاً کلاچ‌لرزش می‌شود. این وضعیت می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله وضعیت نامناسب سطح دیسک و فلایویل، فرسودگی قطعات کلاچ یا مشکلات دیگر در سیستم انتقال قدرت. بنابراین اگر لرزش به‌صورت مداوم اتفاق می‌افتد، بهتر است سیستم کلاچ بررسی شود.
آیا عادت رانندگی روی عمر کلاچ تأثیر دارد؟
بله. نحوه استفاده از کلاچ می‌تواند روی میزان فرسودگی آن تأثیر بگذارد. نگه داشتن طولانی‌مدت پا روی پدال کلاچ، استفاده مداوم از کلاچ برای کنترل خودرو در سربالایی یا نیم‌کلاچ کردن بیش از اندازه می‌تواند باعث افزایش سایش و تولید حرارت در سیستم کلاچ شود.
در رانندگی صحیح، بهتر است زمانی که نیازی به استفاده از کلاچ نیست، پا از روی پدال برداشته شود و در شرایطی که خودرو کاملاً متوقف است، برای مدت طولانی از نیم‌کلاچ استفاده نشود.
آیا خودروهای اتوماتیک هم کلاچ دارند؟
بله، اما نوع و ساختار کلاچ در خودروهای اتوماتیک با سیستم کلاچ خودروهای دنده‌ای یکسان نیست.
گیربکس‌های اتوماتیک مختلف می‌توانند از ساختارهای متفاوتی مانند کلاچ‌های چندصفحه‌ای یا در برخی طراحی‌ها مجموعه‌هایی مانند مبدل گشتاور استفاده کنند. بنابراین نباید کلاچ خودروهای اتوماتیک را دقیقاً همان سیستم دیسک و صفحه خودروهای دنده‌ای در نظر گرفت.
کلاچ چه تفاوتی با گیربکس دارد؟
کلاچ و گیربکس دو قطعه متفاوت هستند، اما هر دو در انتقال قدرت نقش دارند. کلاچ ارتباط بین موتور و گیربکس را کنترل می‌کند و امکان قطع و وصل انتقال نیرو را فراهم می‌کند. گیربکس با استفاده از نسبت‌های مختلف دنده، نحوه انتقال سرعت و گشتاور موتور به سیستم انتقال قدرت را تغییر می‌دهد. به زبان ساده، کلاچ کمک می‌کند ارتباط موتور و گیربکس را کنترل کنیم و گیربکس تعیین می‌کند نیروی موتور با چه نسبت و شرایطی به ادامه مسیر انتقال قدرت برسد.
جمع‌بندی
کلاچ یکی از اجزای مهم سیستم انتقال قدرت است که بین موتور و گیربکس قرار دارد و امکان قطع و وصل کردن انتقال نیرو را فراهم می‌کند. این عملکرد باعث می‌شود خودرو بتواند به‌صورت کنترل‌شده شروع به حرکت کند، دنده‌ها را تغییر دهد و در زمان توقف، بدون خاموش شدن موتور متوقف بماند.
دیسک کلاچ، صفحه کلاچ و بلبرینگ کلاچ از اجزای مهم سیستم کلاچ خودروهای دنده‌ای هستند و فرسودگی هرکدام می‌تواند عملکرد این سیستم را تحت تأثیر قرار دهد.
کلاچ مثل یک رابط بین موتور و گیربکس است؛ هر وقت لازم باشد ارتباط این دو را قطع می‌کند و دوباره آن‌ها را به هم متصل می‌کند.