روغن موتور چیست؟
روغن موتور یکی از مهم‌ترین مواد مصرفی خودرو است که نقش بسیار مهمی در روان‌کاری، خنک‌کاری و محافظت از قطعات داخلی موتور دارد. موتور خودرو از قطعات زیادی تشکیل شده که هنگام کار با سرعت بالا و تحت فشار زیاد حرکت می‌کنند. اگر بین این قطعات اصطکاک بیش از حد ایجاد شود، دمای موتور بالا می‌رود و قطعات به‌مرور آسیب می‌بینند.
اینجاست که روغن موتور وارد عمل می‌شود.
در این آموزش از آکادمی گاراژینو می‌خواهیم از پایه با روغن موتور، وظایف آن، انواع روغن و زمان تعویض آن آشنا شویم.
روغن موتور چه کاری انجام می‌دهد؟
مهم‌ترین وظیفه روغن موتور، ایجاد یک لایه روان‌کننده بین قطعات متحرک موتور است.
وقتی موتور روشن می‌شود، قطعاتی مانند پیستون، میل‌لنگ و میل‌سوپاپ شروع به حرکت می‌کنند. روغن بین این قطعات جریان پیدا می‌کند و اصطکاک مستقیم فلز با فلز را کاهش می‌دهد.
اما وظیفه روغن فقط روان‌کاری نیست.
روغن موتور می‌تواند:
- اصطکاک قطعات را کاهش دهد
- به خنک شدن بخش‌هایی از موتور کمک کند
- از قطعات در برابر خوردگی و زنگ‌زدگی محافظت کند
- بخشی از آلودگی‌ها و ذرات را در خود نگه دارد
- به تمیز ماندن قطعات داخلی موتور کمک کند
- به آب‌بندی بهتر بین پیستون و سیلندر کمک کند
بنابراین روغن موتور را می‌توان یکی از مواد حیاتی برای عملکرد صحیح موتور دانست.
روغن موتور چگونه در موتور حرکت می‌کند؟
وقتی موتور روشن می‌شود، پمپ روغن روغن را از داخل کارتل می‌کشد و آن را به قسمت‌های مختلف موتور می‌رساند.
روغن از مسیرهای مخصوصی عبور می‌کند و به قطعاتی که نیاز به روان‌کاری دارند می‌رسد.
پس از انجام وظیفه، روغن دوباره به قسمت پایین موتور برمی‌گردد و این چرخه ادامه پیدا می‌کند.
به زبان ساده:
کارتل → پمپ روغن → فیلتر روغن → مسیرهای روغن → قطعات موتور → بازگشت به کارتل
این چرخه تا زمانی که موتور روشن است ادامه دارد.
کارتل روغن چیست؟
کارتل محفظه‌ای در قسمت پایین موتور است که روغن موتور در زمان خاموش بودن و پس از بازگشت از مدار روان‌کاری، در آن جمع می‌شود.
می‌توان کارتل را به نوعی مخزن روغن موتور در نظر گرفت.
پمپ روغن، روغن را از کارتل دریافت می‌کند و دوباره وارد مدار روان‌کاری می‌کند.
فیلتر روغن چه کاری انجام می‌دهد؟
روغن موتور در طول کارکرد خود با ذرات و آلودگی‌های مختلف مواجه می‌شود.
فیلتر روغن وظیفه دارد بخش زیادی از این ذرات را از روغن جدا کند تا روغن تمیزتری در مدار موتور جریان داشته باشد.
به همین دلیل هنگام تعویض روغن موتور، معمولاً فیلتر روغن نیز تعویض می‌شود.
چرا روغن موتور سیاه می‌شود؟
یکی از سؤال‌های رایج این است که اگر روغن موتور برای تمیز کردن و محافظت از موتور است، چرا بعد از مدتی سیاه می‌شود؟
تیره شدن روغن لزوماً به این معنی نیست که روغن دیگر هیچ خاصیتی ندارد.
روغن در هنگام کار، آلودگی‌ها و محصولات حاصل از احتراق را در خود جمع می‌کند و همین موضوع می‌تواند باعث تغییر رنگ آن شود.
بنابراین رنگ روغن به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین زمان تعویض آن نیست.
روغن موتور چه ارتباطی با خنک‌کاری دارد؟
سیستم خنک‌کننده خودرو وظیفه اصلی کنترل دمای موتور را بر عهده دارد، اما روغن موتور نیز در کنترل دمای برخی قطعات نقش دارد.
روغن هنگام حرکت در موتور، مقداری از گرمای قطعات را جذب می‌کند و به انتقال آن کمک می‌کند.
پس روغن موتور علاوه بر کاهش اصطکاک، در مدیریت حرارت موتور نیز نقش دارد.
ویسکوزیته روغن موتور چیست؟
یکی از مهم‌ترین مشخصات روغن موتور، ویسکوزیته یا گرانروی آن است.
گرانروی نشان می‌دهد روغن در برابر جاری شدن چقدر مقاومت دارد.
روی ظرف روغن موتور معمولاً عبارتی مانند:
5W-30 یا 10W-40
دیده می‌شود.
عدد و حروف موجود در این عبارت، اطلاعاتی درباره رفتار روغن در دماهای مختلف ارائه می‌دهند.
برای مثال، عدد قبل از W بیشتر به عملکرد روغن در دمای پایین مربوط است و عدد بعد از آن رفتار روغن در دمای بالاتر را نشان می‌دهد.
البته انتخاب روغن مناسب فقط بر اساس این عدد انجام نمی‌شود و باید مشخصات توصیه‌شده توسط سازنده خودرو نیز در نظر گرفته شود.
روغن موتور معدنی، نیمه‌سنتتیک و سنتتیک چیست؟
روغن‌های موتور را می‌توان از نظر نوع پایه به گروه‌های مختلفی تقسیم کرد.
روغن معدنی
بر پایه روغن‌های پایه معدنی تولید می‌شود و ساختار ساده‌تری دارد.
روغن نیمه‌سنتتیک
ترکیبی از روغن‌های پایه معدنی و سنتتیک است.
روغن تمام‌سنتتیک
با استفاده از روغن‌های پایه سنتتیک تولید می‌شود و معمولاً برای شرایط کاری سخت‌تر و موتورهای جدیدتر گزینه مناسب‌تری است؛ البته انتخاب نهایی باید طبق مشخصات سازنده خودرو باشد.
آیا هر روغنی برای هر خودرویی مناسب است؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هر روغن موتوری که روی خودرو ریخته شود، مناسب خواهد بود.
نوع روغن باید بر اساس مشخصات موتور و توصیه سازنده انتخاب شود.
مواردی مانند:
- گرانروی
- استانداردهای روغن
- نوع موتور
- شرایط آب‌وهوایی
- نوع سوخت
- طراحی و سن موتور
می‌توانند در انتخاب روغن مناسب تأثیر داشته باشند.
بنابراین بهتر است قبل از خرید روغن، دفترچه خودرو یا مشخصات اعلام‌شده توسط سازنده بررسی شود.
چه زمانی باید روغن موتور را تعویض کنیم؟
روغن موتور با گذشت زمان و کارکرد، به‌تدریج ویژگی‌های اولیه خود را از دست می‌دهد.
زمان تعویض روغن به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله:
- نوع روغن
- نوع موتور
- میزان کارکرد خودرو
- شرایط رانندگی
- دمای محیط
- ترافیک و رانندگی‌های کوتاه و مکرر
- توصیه سازنده خودرو
بنابراین بهتر است زمان تعویض روغن را بر اساس دستورالعمل سازنده خودرو و شرایط واقعی استفاده تعیین کنیم، نه یک عدد ثابت برای همه خودروها.
اگر روغن موتور کم باشد چه اتفاقی می‌افتد؟
کمبود روغن می‌تواند باعث شود روان‌کاری قطعات موتور به‌درستی انجام نشود.
در نتیجه اصطکاک و حرارت افزایش پیدا می‌کند و در شرایط شدید، ممکن است آسیب جدی به قطعات موتور وارد شود.
به همین دلیل سطح روغن موتور باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شود.
اگر سطح روغن مرتباً کاهش پیدا می‌کند، بهتر است علت آن مشخص شود؛ زیرا ممکن است نشتی یا مصرف غیرطبیعی روغن وجود داشته باشد.
روغن‌سوزی چیست؟
اگر موتور خودرو مقدار غیرطبیعی روغن مصرف کند و روغن وارد محفظه احتراق شود، به این مشکل اصطلاحاً روغن‌سوزی گفته می‌شود.
روغن‌سوزی می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و گاهی با نشانه‌هایی مانند:
- کاهش مکرر سطح روغن
- خروج دود آبی از اگزوز
- بوی غیرعادی
- کاهش عملکرد موتور
همراه باشد.
تشخیص علت روغن‌سوزی نیاز به بررسی تخصصی موتور دارد.
چرا تعویض فیلتر روغن مهم است؟
حتی اگر روغن موتور جدید و باکیفیت باشد، فیلتر روغن قدیمی و اشباع‌شده می‌تواند عملکرد مناسب مدار روغن‌کاری را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل در سرویس روغن موتور، فیلتر روغن نیز باید طبق برنامه سرویس خودرو تعویض شود.
جمع‌بندی
روغن موتور یکی از حیاتی‌ترین مواد مصرفی موتور است که وظایفی مانند کاهش اصطکاک، کمک به خنک‌کاری، پاک‌کنندگی و محافظت از قطعات داخلی موتور را بر عهده دارد.
روغن از طریق پمپ روغن در موتور گردش می‌کند، از فیلتر عبور می‌کند و به بخش‌های مختلف موتور می‌رسد. با گذشت زمان نیز کیفیت و ویژگی‌های آن تغییر می‌کند و باید طبق برنامه مناسب تعویض شود.
مهم‌تر از همه، هر روغنی برای هر موتوری مناسب نیست. گرانروی و استاندارد روغن باید مطابق مشخصات سازنده خودرو انتخاب شود.